#МыслиВслух айдарында «Байтақ» жасылдар партиясының төрағасы Азаматхан Әміртаев «Си Цзиньпин тұсындағы Қытайдың мемлекеттік басқаруы» кітабы туралы ойларымен бөлісті — Қытайда сыбайлас жемқорлықпен күрес қалай құрылғаны және Қазақстанның одан нені үйренуі керектігі жайында. Оның мәтінін жариялаймыз.
«Си Цзиньпин тұсындағы Қытайдың мемлекеттік басқаруы» кітабын оқуды жалғастырып жүрмін және ақыры шенеуніктер туралы сөз болғанда ҚХР-мен ең жиі байланыстырылатын тарауға жеттім. Шынында да, бізде, Қазақстанда, көпшілік қытай тәжірибесін мысалға келтіргенде, бәрін қатаң жазаға, тіпті көпшілік алдында ату жазасына дейін тірейді. Бұл індеттен тек осылай ғана құтылуға болады дейді. Бірақ кітап мүлде басқаны көрсетеді. Белгілі болғандай, онда сыбайлас жемқорлықпен күрес — жазаға ғана байланып қалу емес, көп қабатты, жүйелі жұмыс.
Онда жаза — тек ұшар басы, ал іргетасы — билікті асыра пайдалануға жол бермейтін институттарды құру. Мысалы, кітапта тұтас кешен сипатталады: адалдық пен өзін-өзі тәртіпке салу ережелері, партиялық тәртіптік жазалар туралы ережелер, қадағалау туралы заң, Мемлекеттік қадағалау комитетінің құрылуы. Осының бәрінің артында бізге де үйренуге тұрарлық өте дәл формула тұр: шенеуніктің «батылы бармайтын», «мүмкіндігі болмайтын» және «өзі қаламайтын» жағдай жасау.
Негізі бұл формулалардың бәрі түсінікті, бірақ сәл ашып айтайын. Батылы бармайды, өйткені жауапкершіліктің сөзсіз болатынын біледі. «Жолбарыстарды да, шыбындарды да соғу» қағидаты жұмыс істейді, яғни лауазымына қарамастан кез келген адамды жауапқа тарту. Мүмкіндігі болмайды, өйткені ашық рәсімдер, өкілеттіктің нақты шектеулері, цифрлық сатып алу, бюджетті бақылау әрекет етеді. Жай ғана сығалайтын саңылау жоқ. Ал қаламайды, өйткені адалдық қорқыныш емес, ішкі нормаға, қызмет мәдениетіне айналады. Үш құрамдас бөлік. Біреуін алып тастасаңыз, жүйе нақты жұмыс істемей, іркіліс бере бастайды.
Дәл сондықтан осы кітаптағы тағы бір ой мені бұдан кем елең еткізген жоқ. Бұл туралы бөлек пост жазуға болар еді, бірақ оны сыбайлас жемқорлық тақырыбымен біріктіруді жөн көрдім. Си Цзиньпин басшылығының басында: «Темірді соғу үшін өзің берік болуың керек», — деген.
Басқалардан тәртіпті, адалдықты және жауапкершілікті талап ете отырып, ең алдымен бұл талаптарды өзіңе қою керек. Өз командаңа, өзіңе. Жақында бұл туралы осында жазған едім. Өйткені мемлекеттік қызмет тұрғысынан белгілі «өзіңнен баста» қағидасы тереңірек мәнге ие болады. Иә, әрине, әділдік туралы қанша айтсаң да болады, бірақ адамдар іске қарайды. Ақша қалай жұмсалады? Қатардағы қызметкер мен бастыққа қойылатын талап бірдей ме? Басшы өз қателіктері үшін жауап беруге дайын ба?
Бүгінгі Қазақстан үшін бұл — принципті мәселе. Елдің алдында Президент қойған ауқымды міндеттер тұр — цифрландыру мен экологияны қорғаудан бастап Әділетті Қазақстанды құруға дейін. Ал тәртіпсіз бұл міндеттерді шешу мүмкін емес. Сондықтан бізге де осындай көп қабаттылық қажет деп санаймын:
1. Сатып алудың ашықтығы, бюджеттің ашықтығы және цифрландыру арқылы өз бетінше шешім қабылдау мүмкіндігін азайту.
2. Жауапкершіліктің сөзсіздігін қамтамасыз ету — лауазым мен байланыстар иммунитет бермеуі тиіс, тиімді қоғамдық бақылау және тәуелсіз сот қажет.
3. Және бұдан кем емес маңыздысы — өзіңнен бастау. Билік сынды естуді, өз ішіндегі бұзушылықтарды анықтауды және заңды айналып өтуге мүмкіндік беретін ережелерді түзетуді білуі керек.
BAYTAQ жасылдар партиясының төрағасы ретінде бұл талапшылдықты өзімізден бастауымыз керек екеніне сенімдімін. Азаматтардың сенімі ішкі тәртіпті, ашықтықты және уәдеге жауап беруге дайын болуды талап етеді. Өз кезегінде экология үшін адал емес шешімдердің бағасы ерекше жоғары. Өйткені шенеуніктің бір қолтаңбасының артында ластанған су, қауіпті қалдықтар, жоғалған жерлер мен адамдардың денсаулығы тұруы мүмкін.
Сондықтан қытайлық түсініктегі тәртіпті (жеке жауапкершілік, тұрмыстағы қарапайымдылық, халықпен байланыс ретінде) бізге толығымен дерлік қабылдауға болады және қажет. Бұл көшіріп алу емес, ақылға қонымды көзқарас. Билік заң және есеп беретін институттар шеңберінде әрекет етуі тиіс. Ал қызметтің адалдығы күн сайын ережелермен, бақылаумен және жеке үлгімен қамтамасыз етілуі керек.
